Sáu mươi năm sau, người con đã trưởng thành, còn mẹ vẫn mãi ở tuổi hai mươi tư.

"Mẹ đã không trở về sau buổi học ấy…"

Xin dành ít phút đọc câu chuyện về cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân, người mẹ trẻ với lời hẹn về thăm con còn dang dở và vòng tay ôm chặt học trò giữa bom đạn.

MẸ ĐÃ KHÔNG VỀ SAU BUỔI HỌC ẤY

Tưởng nhớ cô giáo, liệt sĩ Bùi Thị Thanh Xuân và 30 học sinh Trường cấp 2 Thụy Dân (nay là xã Tây Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên)

“Em sẽ về thăm con, dù chỉ một ngày cũng được…”

Trong bức thư viết cho chồng, cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân đã gửi gắm một mong ước giản dị như thế. Được về với con. Được nhìn thấy đứa trẻ chưa đầy ba tuổi đang phải sống xa cả cha lẫn mẹ. Bức thư ấy chưa kịp gửi thì cô đã hy sinh cùng 30 học trò. Người mẹ không thể thực hiện lời hẹn về thăm con, còn những dòng chữ của cô vẫn được gìn giữ đến hôm nay.

Sáu mươi năm sau, đọc lại lời hẹn ấy, ta vẫn thấy lòng mình thắt lại. Phía sau tên một nữ liệt sĩ là một người phụ nữ trẻ với nỗi nhớ nhà, thương con, với bao dự định bình thường mà chiến tranh đã khiến mãi mãi dở dang.

Cô Xuân sinh năm 1942, quê ở Diêm Điền, vùng đất ven biển Thái Bình trước đây. Mồ côi cha từ nhỏ, mẹ bị khuyết tật, cô lớn lên giữa những thiếu thốn và sự đùm bọc của người chị gái. Cô ham học, tốt nghiệp Trường Sư phạm Thái Bình, rồi giảng dạy tại Trường cấp 2 Thụy Phong và Trường cấp 2 Thụy Dân. Gia đình còn nhiều khó khăn, con còn nhỏ, cô vẫn gắn bó với lớp, với trường.

Nghĩ về những năm tháng ấy, ta càng thương cô. Muốn đứng trên bục giảng, người giáo viên trẻ đã phải đi qua biết bao nhọc nhằn. Trong trang thư gửi về gia đình là nỗi nhớ con đến mất ngủ; trong công việc là sự tận tụy với những đứa trẻ đang chờ mình đến lớp. Cô cũng có một mái ấm để trở về, một đứa con để ôm vào lòng.

Khoảng 10 giờ 30 phút ngày 21/10/1966, tiết học của lớp 7 Trường cấp 2 Thụy Dân bị cắt ngang bởi tiếng máy bay và kẻng báo động. Theo hồi ức của cựu học sinh Lê Xuân Thắng, cô Xuân hướng dẫn học sinh xuống hầm trú ẩn. Thấy một số nữ sinh hoảng sợ, cô đưa các em xuống trước rồi mới xuống sau. Chỉ ít phút sau, bom Mỹ trút xuống trường.

Cô giáo và 30 học sinh đã mất trong trận bom ấy. Hồ sơ tư liệu của Cục Di sản văn hóa ghi lại một mất mát khiến người đọc nghẹn ngào: toàn bộ 12 học sinh nữ của lớp đều không còn sống.

Ba mươi học trò. Đằng sau con số ấy là ba mươi cuộc đời vừa mới bắt đầu, ba mươi tương lai chưa kịp thành hình. Các em ra đi khi còn đang ở tuổi đến trường, còn biết bao điều chưa được học, biết bao nơi chưa được đến. Nghĩ đến các em, người ta càng đau xót trước sự tàn khốc của chiến tranh đã giáng xuống những đứa trẻ vô tội.

Khi được tìm thấy dưới đất đá, cô Xuân vẫn ôm chặt hai học sinh. Cô vừa tròn 24 tuổi, đang mang thai người con thứ hai và để lại một con nhỏ chưa đầy ba tuổi.

Có lẽ bất cứ ai từng làm cha, làm mẹ đều phải lặng đi trước vòng tay ấy. Người mẹ đang mang trong mình một sinh linh bé nhỏ đã lấy thân mình che chở học trò. Giữa bom đạn, hai cánh tay cô vẫn giữ lấy các em. Hình ảnh ấy cho chúng ta hiểu tình thương của một nhà giáo có thể sâu nặng đến nhường nào.

Đau biết bao khi nghĩ rằng, người viết thư mong được gần con dù chỉ một ngày đã không còn cơ hội ấy. Đứa trẻ trong bụng cô cũng không kịp chào đời. Một gia đình mất đi người mẹ; những học trò mất đi cô giáo; mái trường mất đi một người đã tận tâm gắn bó với mình.

Ngày 21/10/2026, tại lễ tưởng niệm ở xã Tây Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên, ông Trương Vũ Anh, con trai cô Xuân, đã chia sẻ về người mẹ hy sinh khi ông chưa tròn ba tuổi. Theo tường thuật của Thông tấn xã Việt Nam, mỗi lần trở về nơi mẹ yên nghỉ, ông đều xúc động, tự hào về mẹ và trân trọng tình cảm của quê hương dành cho cô cùng các học trò.

Sáu mươi năm đã đi qua đời người con ấy. Đứa trẻ năm xưa đã trưởng thành, còn mẹ vẫn ở tuổi hai mươi tư. Khoảng cách ấy khiến ta hiểu thêm nỗi đau mà chiến tranh để lại trong mỗi gia đình. Thời gian có thể đưa con người đi qua nhiều chặng đời, nhưng không thể trả lại cho một đứa con những năm tháng được ở bên mẹ.

Hôm nay, tại Nghĩa trang 21/10 ở xã Tây Thụy Anh, phần mộ cô giáo nằm phía trên, ở giữa; phía dưới là những phần mộ học sinh được sắp đặt ngay ngắn, gợi hình một lớp học. Nơi ấy được gọi bằng cái tên “Lớp học vĩnh hằng”. Trường cấp 2 Thụy Dân năm xưa nay là Trường THCS Tây Thụy Anh (xã Tây Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên).

Một lớp học mà cô và trò vẫn ở bên nhau sau sáu mươi năm. Nghĩ đến những hàng mộ ấy, ta càng thấm thía giá trị của mỗi buổi đến trường hôm nay. Được ngồi trong lớp, được nghe thầy cô giảng bài, được tan học trở về nhà là những điều bình dị mà biết bao người đã không thể có trọn vẹn.

Hướng tới ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, câu chuyện về cô Bùi Thị Thanh Xuân cần được kể lại bằng lòng thành kính. Tấm gương của cô nhắc mỗi người làm nghề dạy học nhớ đến trách nhiệm bảo vệ, yêu thương và giúp học sinh trưởng thành. Một học trò có thể quên nhiều kiến thức, nhưng sẽ nhớ rất lâu người thầy đã quan tâm đến mình lúc khó khăn.

Với thầy cô giáo Trường THPT Triệu Quang Phục, sự tri ân ấy có thể bắt đầu ngay trong một giờ lên lớp. Khi thấy một học sinh sa sút, hãy dành thời gian tìm hiểu điều gì đang xảy ra với em. Khi một em chưa theo kịp bài, hãy kiên nhẫn hướng dẫn thêm. Sự công bằng trong đánh giá, lời nhắc nhở giữ được lòng tự trọng cho học trò, sự hỗ trợ đúng lúc đều có thể giúp một em vững lòng đi tiếp. Tình thương được thể hiện qua những việc cụ thể như vậy.

Các em học sinh thân mến, ở tuổi đến trường như các em hôm nay, ba mươi học trò Thụy Dân đã phải dừng lại giữa một tiết học. Nhớ về các anh chị, chúng ta hãy trân trọng cơ hội được học tập và lớn lên trong hòa bình. Hãy học trung thực, biết quan tâm đến bạn bè, lễ phép với thầy cô, yêu thương gia đình. Mỗi ngày sống có trách nhiệm sẽ làm cho sự biết ơn trở nên sâu sắc hơn.

Trong những buổi sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp và hoạt động Đoàn, hãy dành thời gian tìm hiểu câu chuyện của cô và trò Thụy Dân. Khi có điều kiện, hãy đến dâng hương tại Khu tưởng niệm ngày 21/10, thăm hỏi thân nhân, cùng chăm lo cho những học sinh đang gặp khó khăn. Một lời hỏi thăm ân cần, một sự giúp đỡ thiết thực cũng là cách gìn giữ tình người mà cô giáo Xuân đã để lại.

Xin thành kính tưởng nhớ cô giáo, liệt sĩ Bùi Thị Thanh Xuân và 30 học sinh Trường cấp 2 Thụy Dân. Sáu mươi năm đã trôi qua, vòng tay cô ôm học trò vẫn khiến những người đang đứng trên bục giảng phải tự nhắc mình sống xứng đáng với nghề.

Ngày ấy, cô chưa kịp về thăm con. Hôm nay, mỗi khi mở cửa một lớp học bình yên, xin hãy nhớ đến cô.

vTác giả: Nguyễn Ngọc Văn